Những câu hỏi liên quan đến chậm phát triển ở trẻ

Mỹ phẩm 100% hữu cơ an toàn cho cả mẹ bầu

Đây là câu hỏi thường được các bậc phụ huynh đặt ra khi thấy con em mình có những biểu hiện chậm phát triển như: chậm lớn, chậm khôn, chậm nói, động tác vụng về, hành vi bất thường, hoặc gặp các vấn đề khó khăn trong học tập, giao tiếp...

Một số phụ huynh có ý thức đưa con mình đi làm trắc nghiệm trí tuệ. Thế nhưng “thương số trí tuệ” (còn gọi là chỉ số thông minh: IQ) chưa hẳn là lời giải đáp cho tất cả trường hợp, vì ở trẻ em, ngoài tình trạng chậm phát triển, còn có nhiều loại rối loạn khác có thể có những biểu hiện như đã nêu trên. Hơn nữa, các trắc nghiệm tính chỉ số thông minh IQ nói chung chỉ áp dụng cho những trẻ từ 7 tuổi trở lên nên khó giúp chúng ta phát hiện sớm các thiểu năng có thể có ở trẻ nhỏ.

Ở đây, chúng tôi chỉ xin đề cập với phụ huynh một số rối loạn thường gặp nhất.

Những biểu hiện của chậm phát triển (mental retardation)

Một trẻ được chẩn đoán là chậm phát triển khi có đủ ba yếu tố như sau:

  • Chỉ số IQ nhỏ hơn 70
  • Suy giảm khả năng thích nghi với đời sống như khả năng tự chăm sóc, giao tiếp, quan hệ, học tập, vui chơi... khi so với trẻ cùng tuổi
  • Các tình trạng trên xảy ra trước 18 tuổi

Người ta thường tin rằng chỉ số IQ giống như một thang đo chính xác để chẩn đoán và phân loại mức độ chậm phát triển; thế nhưng khả năng thích nghi với đời sống mới là yếu tố giúp trẻ sống tích cực hay không. Ví dụ, một trẻ có IQ = 68 theo kịp học tập với các bạn, có thể phát triển kỹ năng tự chăm sóc và làm được những việc thường ngày phù hợp với lứa tuổi. Trái lại, một trẻ có IQ = 75 nhưng khả năng thích nghi với đời sống bị giảm sút so với tuổi thì vẫn có thể xem là chậm phát triển.

Đây là những điều mà phụ huynh cần nhớ khi đưa con đi làm trắc nghiệm chỉ số thông minh IQ.

Chậm nói có phải là chậm phát triển?

Chậm nói có thể là biểu hiện của nhiều loại rối loạn khác nhau. Một số trẻ chậm phát triển có biểu hiện chậm nói, nhưng chậm nói thì không nhất thiết là chậm phát triển. Nhiều trẻ chậm nói vẫn linh hoạt, có thể chơi và có chức năng vận động bình thường.

Trước tiên, cần khám tai và đo thính lực xem trẻ có bị điếc hay không. Vì nếu trẻ bị điếc từ rất sớm sau khi sinh thì trẻ không có khả năng nghe và tiếp nhận âm thanh, lời nói xung quanh nên không phát triển ngôn ngữ một cách bình thường.

Nếu không điếc, trẻ có thể mắc phải các chứng rối loạn ngôn ngữ. Nói chung, các chứng rối loạn này có hai loại:

  • Rối loạn ngôn ngữ tiếp nhận (receptive language disorder): trẻ vẫn nghe được nhưng giảm khả năng hiểu lời nói của người khác
  • Rối loạn ngôn ngữ diễn đạt (expressive language disorder): trẻ nghe hiểu nhưng khó biểu lộ ý tưởng bằng lời nói.
  • Đôi khi kết hợp cả hai loại

Cần phân biệt chậm phát triển ngôn ngữ với các tật phát âm (speech disorders). Tật phát âm là những rối loạn trong đó trẻ vẫn xuất hiện ngôn ngữ để sử dụng trong giao tiếp nhưng lời nói được phát ra bị có cấu âm bị biến dạng (ví dụ tật nói ngọng) hoặc rối loạn về nhịp độ (ví dụ tật nói lắp). Tuy vậy, ở một số trẻ chậm nói về sau khi xuất hiện lời nói có thể biểu hiện tình trạng nói ngọng.

Chậm nói dễ được phát hiện sớm. Nói chung, nếu trẻ sau 2 tuổi mà vẫn nói hoặc chưa ráp các từ có nghĩa để đặt câu giao tiếp thì có thể xem là chậm nói. Một số các rối loạn phát triển như tự kỷ, hoặc tăng động-giảm chú ý cũng có thể kèm theo chậm nói. Một số trường hợp trẻ chậm nói có thể không do các rối loạn phát triển gây ra mà là do sống trong môi trường thiếu sự quan tâm, chăm sóc và thiếu sự gần gũi, nói chuyện của người lớn.

Học tập không được có phải là chậm phát triển?

Trẻ chậm phát triển đương nhiên sẽ gặp khó khăn trong học tập. Lúc còn nhỏ dưới 6 tuổi, khả năng học tập được thể hiện qua việc tiếp thu tốt ý nghĩa của những lời nói, vận động khéo léo, tinh tế, tự chăm sóc bản thân tốt vv... Khi lớn đến tuổi đi học, khả năng học tập của trẻ thể hiện qua việc trẻ có thể theo kịp các bài học tại lớp và làm được những công việc thường ngày phù hợp với tuổi. Trẻ chậm phát triển thường chậm hơn những trẻ em bình thường về các hoạt động này ngay cả khi trẻ được hỗ trợ.

Tuy nhiên, một số trẻ gặp khó khăn trong học tập nhưng không phải là chậm phát triển. Các em có thể có chỉ số IQ bình thường hoặc thậm chí trên mức bình thường, nhưng khả năng học tập và tiếp thu bài vở ở trường lớp có thể kém vì do trẻ mắc phải những rối loạn khá có ảnh hưởng đến sự phát triển và khả năng học tập của các em.

Những rối loạn ấy là gì?

Rối loạn tăng động-giảm chú ý (ADHD): Triệu chứng nổi bật của rối loạn này là giảm khả năng tập trung, chú ý, có thể có hoặc không có kèm theo sự hiếu động thái quá. Trẻ thường không thể ngồi lâu một chỗ, không chơi lâu vơi một món đồ và không thể tập trung đủ lâu để hoàn tất một công việc. Suy nghĩ và hành động thường có tính chất bồng bột, dễ “nói hoặc làm trước khi suy nghĩ”, do vậy ảnh hưởng xấu đến việc học tập.

Các loại thiểu năng chuyên biệt trong việc học: Đây là một nhóm gồm rất nhiều rối loạn khác nhau, mỗi loại ảnh hưởng lên một kỹ năng học tập có tính chuyên biệt. Ví dụ:

  • Đọc khó: Trẻ gặp khó khăn khi đọc chữ, hoặc đọc nhầm chữ cái này thành chữ cái khác (chẳng hạn bị nhầm giữa d và b, q và p, y và h) hoặc đảo lộn thứ tự từ trong câu vv...
  • Ráp vần khó: Khiến trẻ viết sai chính tả, phát âm sai từ...
  • Viết khó: Câu cú lủng củng, viết sai văn phạm...
  • Làm tính khó: Gặp khó khăn khi tính toán, làm toán sai.

Những trẻ mắc các rối loạn này thường không hoàn thành tốt các yêu cầu học tập tại trường nên nhiều khi bị nhầm lẫn với trẻ chậm phát triển, nhất là khi cho trẻ làm trắc nghiệm IQ, do trẻ thiếu tập trung hoặc không hiểu hết ý nghĩa của các yêu cầu nên kết quả trắc nghiệm cho ra chỉ số thông minh thấp. Một số trẻ có các rối loạn này chỉ có thẻ làm tốt bài học khi có sự kèm cặp sát sao của giáo viên và phụ huynh.

Chúng ta cũng đừng nên quên rằng một số trẻ hoàn toàn thông minh và không có vấn đề rối loạn phát triển nhưng vẫn có thể có kết quả học tập đột nhiên giảm sút do những vấn đề về tâm lý, cảm xúc của cá nhân trẻ, cũng như những vấn đề trong quan hệ của trẻ với người thân trong gia đình.

Thế còn những trẻ tự kỷ thì như thế nào?

Tư kỷ (autism) là một rối loạn về phát triển ở trẻ em. Trước đây có nhiều lý thuyết giải thích bệnh xuất hiện là có nguyên do tâm lý, nhưng xu hướng chung ngày nay xem tự kỷ là một dạng thiểu năng (nghĩa là do có sự thay đổi về cấu trúc và chức năng của não bộ).

Trẻ tự kỷ biểu hiện chủ yếu bằng ba nhóm triệu chứng sau:

  • Rối loạn kỹ năng giao tiếp: kể cả giao tiếp bằng lời nói lẫn giao tiếp không lời (cử chỉ, điệu bộ). Vì thế một trong số những biểu hiện đầu tiên được cha mẹ trẻ phát hiện là trẻ chậm nói hoặc có lời nói nhưng không dùng lời nói để giao tiếp.
  • Rối loạn kỹ năng quan hệ xã hội: thể hiện qua việc trẻ thích chơi một mình, thu rút, không quan tâm đến các quan hệ với người khác.
  • Hành vi khác thường, có tính rập khuôn, lập đi lập lại.
  • Một số đông trẻ tự kỷ có chỉ số IQ thấp dưới 70 và một số trẻ chậm phát triển nặng cũng có thể có những biểu hiện giống tự kỷ, điều này làm cho sự chẩn đoán phân biệt đôi khi trở nên khó khăn. Tuy nhiên, đây là hai nhóm bệnh lý có bản chất khác biệt nhau.

Tóm lại

Có rất nhiều loại rối loạn phát triển ở trẻ em và để có được sự chẩn đoán chính xác cần phải có sự đánh giá của các nhà chuyên môn. Lý tưởng nhất là trẻ cần được khám và đánh giá bởi một “bộ ba” gồm một bác sĩ tâm thần nhi, một nhà tâm lý lâm sàng trẻ em và một chuyên viên về giáo dục đặc biệt; khi đó mới có thể trả lời rốt ráo được câu hỏi “Con tôi có bị chậm phát triển” của các bậc phụ huynh.